الناز محمدی//

وقتی زن نوجوانی باردار شود، به دلیل آماده نبودن از نظر فیزیکی و روحی ممکن است فرزندش دچار کمبود وزن یا مستعد انواع بیماری‎ها باشد. منظور از بارداری در نوجوانی، زیر ۲۰ سال است. تقریبا ۵۰۰ هزار زن نوجوان در جهان، بچه‎دار می شوند. متاسفانه آنها به هیچ روشی از باردار شدن پیشگیری نمی‎کنند و تقریبا دوسوم آنها هم به طور ناخواسته و تصادفی باردار می‎شوند.

دروغ گفت. ترسید غریبه‎ها بفهمند نامزد کرده، از مدرسه بیرونش کنند. ترسید بفهمند یک سال دیگر، خانه کوچکی هست که او با آن سن و سال کمش باید برود تا بشوید، بپزد، بچه بیاورد، بچه بیاورد، بچه بیاورد: «خواستگار داشتم؛ زیاد. یکی یکی ردشون کردم. شوهر می‎خوام چه کار؟ می‎خوام درس بخونم، پول دربیارم.»
دست‎هایش را با آن مچ‎های باریک که گره کرد توی هم، جرینگ جرینگ النگوهایش بلند شد؛ النگوهای زرد پهنی که کولی‎ها می‎اندازند. بعد اسم سیامک را که شنید، زیر لب گفت: «نامزد نیستیم، خواستگارمه.» چشم‎هایش ولی چیز دیگری گفت؛ آن لبخند کوچک گوشه لبش هم و قهقه‎هایی که شکیلا، دوست هم‎سن و سالش، با شنیدن حرف‎هایش، زد و صدایش پیچید در اتاق کوچک خانه علم، محله دروازه غار.

سال دیگر که بیاید، مائده، ۱۴سالش می‎شود، سیامک، ۱۶. چندماهی است که نامزد کرده‎اند و سال دیگر که بیاید، یک روز مائده جعبه‎های دستمالش را می‎دهد دست همکارهایش تا در خیابان برایش بفروشند، سیامک، به رفقایش می‎گوید یک روز در کارگاه جای او کار کنند و بعد می‎روند محضرخانه، عقد می‎کنند؛ جشنی هم در کار نیست لابد. نهایتش آرایشگاه که نه، یک آرایشگر خانگی می‎آید، مائده را از این سر و رویی که بچگی از آن می بارد، درمی‎آورد، موهایش را به رسم محله غربتی‎ها، مِش می‎کند و آماده‎اش می‎کند تا روزهای شوهرداری را شروع کند.

۴سال پیش از بابل به تهران آمدند؛ خانه‎ای ۱۲متری در محله هرندی، چسبیده به دروازه غار اجاره کردند و زندگی جمع و جورشان شروع شد: «تو بابل کار نبود. خرجمون درنمی‎اومد. اومدیم این جا، شاید بهتر باشه.» زود ازدواج کردن در خانواده آنها رسم است. مادرش هم ۱۳ساله بود که ازدواج کرد؛ حالا بیست و هشت سالش است و ششمین بچه‎اش را حامله و سر چهارراه فاطمی، جعبه دستمال کاغذی می‎فروشد. مائده اولین بچه خانواده است. دخترخاله‎اش هم ۲ سال پیش، وقتی ۱۶ساله بود با مردی ۲۰ساله ازدواج کرد؛ دخترخاله مائده حالا ۱۸سالش است و دو بچه دارد. مائده اما دوست ندارد زود بچه‎دار شود؛ زود از نظر او قبل ۱۸سالگی است، البته اگر شوهرش بگذارد. این را طراوت مظفریان، مدیر طرح مادرانه جمعیت امام علی می‎گوید: «دختربچه‎هایی که در محله‎های جنوبی تهران ازدواج می‎کنند، با وسایل پیشگیری از بارداری آشنا نیستند. از طرف دیگر، خانه‎های بهداشتی که در این محلات فعالیت می‎کنند، وسایل جلوگیری از بارداری را تحت شرایط خاصی می‎دهند؛ مثلا در بعضی نقاط، خانه‎های بهداشت مثلا روستایی در اسلامشهر و کوره پزخانه‎ها، خانه بهداشت آن محل‎ها به این بچه‎ها وسایل پیشگیری از بارداری نمی‎دهند و به همین دلیل آنها از این وسایل محرومند. برای همین هم است که این زنان کوچک، به فاصله چند هفته بعد از ازدواجشان باردار می‎شوند و تازه این اول ماجرای بچه‎دار شدن آنهاست. مانند مادر مائده که ۲۸سالش است و ۶بچه دارد، دختران او هم مانند خودش زود بچه‎دار می‎شوند و این ماجرا ادامه دارد.»

مائده اما زود بچه‎دار شدن را دوست ندارد؛ حالا کلاس هفتم است، درسش خوب نیست. این را خودش، با آن چشم‎های مشکی نافذ، وقتی پاهایش را روی زمین تکان می‎داد و موهای بلندش را دور انگشت‎هایش می‎پیچید، گفت. گفت سیامک را رد کرده، گفت حالا حالاها نمی‎خواهد شوهر کند، گفت قبل سیامک هم پنج تا خواستگار داشته، ولی ردشان کرده. گفت کسی مجبورش نکرده ازدواج کند. این‎ها را گفت و دست چپش را با آن حلقه طلایی انگشت حلقه‎اش، تمام مدت زیر پَرِ روسری‎اش قایم کرد. بعد که شکیلا آمد، گفت دیگر باید برود. رفت و شکیلا گفت: «دروغ می‎گه خانوم، سه، چهارماهی میشه نومزدش کردن، یه سال دیگه هم می‎ره خونه خودش». شکیلا گفت و خاله محیا ، مدیر خانه علم دروازه غار، با آن حیاط کوچک و اتاق‎های رنگ و وارنگش، پیچیده در آفتاب ظهر تابستان و کوچه پرپیچ و خم دروازه غار، تاییدش کرد.

نگین، ۱۶ساله، باردار

فکر می‎کرد کسی دوستش ندارد. جذاب نیست. دوست داشتنی نیست. لبخند روی لب‎هایش نمی‎آمد. شب‎ها که از کار برمی‎گشت خانه، پدرش از پای بساط شیشه‎اش که بلند می‎شد، اول او را یک فصل کتک می‎زد، بعد پول‎هایش را می‎گرفت و سرکوفتش می‎زد. سال ۸۸ بود که با خاله عاطفه آشنا شد؛ می‎نشست در ایستگاه متروی شوش، منتظر او تا بیاید و با هم درس بخوانند. بعضی روزها هم پارک خواجو، نزدیک محل زندگی‎اش، کلاس درسش می‎شد؛ خاله عاطفه می‎آمد با لبخندی گشاده، کتاب‌ها را پهن می‌کرد، با هم درس می‌خواندند و حرف می‌زدند. خاله عاطفه همه سعی‌اش را می‌کرد تا لبخند روی لب‌های او بیاورد، اما سخت موفق می‌شد. بعدها اما داستان عوض شد؛ پدرش علاوه بر اعتیاد، قمارباز هم شد؛ یک قمارباز بدشانس. باخت پشت باخت بود که می‌آورد و طلبکارهایش می‌ریختند توی خانه ۲۰ متری‌شان در محله دروازه غار و نگین و پنج خواهر و برادرش را کتک می‌زدند.

نگین، از آن به بعد نشست خانه تا از خواهر و برادرهایش مراقبت کند، درس نخواند، خانه علم نرفت، با خاله عاطفه که مددکارش بود، اسکیت بازی نکرد، مسافران ایستگاه شوش و مردان معتاد پارک خواجو دیگر او را ندیدند. تا این که سر و کله سورگ پیدا شد؛ وقتی نگین ۱۳سالش بود و کلاس دوم، درس می‌خواند؛ خوب هم می‌خواند، با آن اوضاع آشفته روحی. این‌ها ولی مهم نبود؛ یک نان‌خور کمتر، بهتر. پدر و مادر نگین او را به نامزدی پسری درآوردند که ۱۵ سال بیشتر نداشت. حالا نگین در یکی از کوچه‌های تنگ و تاریک محله دروازه غار، در جنوب تهران زندگی می‌کند. گفته بود دوست ندارد زود بچه‌دار شود. نه شوهر دوست دارد، نه بچه. دلش بچه‌داری نمی‌خواهد. زندگی اما هیچ‌وقت آن‌طور نبوده که او می‌خواسته؛ او حالا ۱۴ساله است؛ یک‌سال است که در یک اتاق ۱۸متری با سورگِ ۱۶ساله زندگی می‌کند و سه ماهه حامله است. اوضاع برای او فرقی نکرده؛ دوباره ایستگاه‌های مترو و بی‌آرتی است که میزبان او هستند برای کار و پول درآوردن. حالا از صبح تا نیمه شب‌ها در خیابان کار می‌کند، با شکمی که کم‌کم بالا می‌آید و نفسی که سخت‌تر از قبل در گرمای تابستان بالا می‌آید. برای همین است که ظهر، وقتی در خانه کوچکش، با سقف‌های یونولیتی و دیوارهای کوتاه و حیاط مخروبه، زده می‌شود تا بیاید از حال و روز این روزهایش بگوید، خواهر می‌گوید نیست؛ رفته گدایی. کسی را هم راه نمی‌دهد تا اوضاع خانه نگین را ببینند؛ در را می‌بندد.

زنان کوچک بارداری مثل نگین، در خانه زایمان می‌کنند. آنها را بیمارستان نمی‌برند. یک قابله محلی می‌آید و بین بچه‌های فامیل، در حالی‌که دور زائو را گرفته‌اند، بچه‌شان را به دنیا می‌آورد. عفونت، جز اصلی زندگی فردی آن‌هاست. عاطفه صحرایی، مددکار نگین و یکی از مدیران خانه علم جمعیت امام علی می‌گوید: «این دختران از ۱۲سالگی، به دلیل رعایت نکردن نظافت و نپوشیدن لباس زیر، عفونت و قارچ دارند.» اما فقط این‌ها نیست. نگین و هم‌سن و سال‌هایش فقط یک ازدواج ساده نمی‌کنند، ساده بچه‌دار نمی‌شوند، ساده مادر چند بچه نمی‌شوند: «بارداری دختران کم‌سن و سال خطرات بسیاری برای سلامت مادر و جنین دارد. مادر که هنوز در سن رشد است، باید جنین را هم تغذیه کند. در حالی‌که معمولا این دختران خودشان هم تغذیه مناسبی ندارند. بسیاری از مادرانی که در منطقه دروازه غار و لب خط با آنها مواجه می‌شویم بین ۱۲ تا ۱۳سالگی ازدواج کرده‌اند. معمولا اولین بارداری خود را در همین سنین تجربه کرده‌اند که در بیشتر موارد با سقط جنین همراه بوده است. وقتی زن نوجوانی باردار شود، به دلیل آماده نبودن از نظر فیزیکی و روحی ممکن است فرزندش دچار کمبود وزن یا مستعد انواع بیماری‌ها باشد. منظور از بارداری در نوجوانی، زیر ۲۰ سال است. تقریبا ۵۰۰ هزار زن نوجوان در جهان، بچه‌دار می‌شوند. متاسفانه آنها به هیچ روشی از باردار شدن پیش‌گیری نمی‌کنند و تقریبا دوسوم آنها هم به‌طور ناخواسته و تصادفی باردار می‌شوند.»

فرشته، سیما، آرزو؛ متاهل و باردار
در را که باز می‎کنند، کسی در حیاط نیست. دور تا دور حیاط را خانه‎های کوچکی گرفته که سقف‎شان از دود سیاه است و در ندارند. پسر نوجوانی که در اصلی حیاط را، که آخر بن‎بستی تنگ در محله هرندی است، باز می‎کند، می‎گوید فرشته در خانه نیست. می‎گوید فرشته نمی‎شناسد. بعد در خانه‎ها یکی‎یکی باز می‎شود و ۱۵ مرد از گوشه و کنار می‎ریزند وسط حیاط. می‎گویند این‎جا زن ندارند، همه مردند. یا پیپ دستشان است یا سیگار. فکر می‎کنند، از پلیس کسی آمده؛ مساله اصلی‎شان ولی انگار ازدواج کردن و نکردن است. سعید می‎گوید: «همه این‎ها زن دارند، غیر من.» هنوز خبری از فرشته اما نیست. بعد دری باز می‎شود که یک پرده سیاه، ورودی آن را پوشانده؛ چیزی پیدا نیست. باید سر را خم کرد، توی خانه‎ای را که کاملا تاریک است و نوری از هیچ‎جایش بیرون نمی‎آید، کاوید تا کسی را دید. نگاه که دقیق‎تر شود، پای فرشته پیداست؛ فرشته ۱۵ساله که پارسال با پسر ۱۶ساله‎ای از خانه فرار کرد و به شمال رفت. حالا برگشته؛ وقتی می‎فهمد، از بیرون در دیده شده، می‎آید دم در، می‎آید در چارچوب و می‎گوید چه کار دارید؟ همه چیزش به ۱۵ساله‎ها می‎خورد؛ صورت گرد، ابروهایی که هنوز برشان نداشته، پوست جوان و سبزه‎ای که هنوز جایی برای چروک روی آنها نیست؛ همه چیز غیر از شکم برآمده‎اش.

حامله‎ای؟ – بله. چهار ماهمه.
شوهرش نمی‎آید دم در. فرشته می‎گوید: «وقتی از شمال برگشتند، یک حمام را پیدا کردند و همه دارایی‎شان، یک پتو بود، بعد آمدند این خانه ۱۰ متری». می‎گوید آن‎قدر از پدر و برادرش کتک خورد تا دید بهتر است از خانه فرار کند تا هم کتک بخورد، هم ساقی آنها باشد. دید بهتر است قبل از این که او را بدهند به یک مرد ۲۰سال از خودش بزرگتر، با پسری که دوست دارد، زندگی کند. پنج ماه دیگر که بیاید، اعضای خانه خرابه آنها که نه حمام دارد نه آشپزخانه، سه نفر می‎شود: «از زایمان نمی‎ترسم. تا حالا چند زایمانو از نزدیک دیده‎ام. فقط باید یه قابله پیدا کنم تا بیاد». او نمی‎خواسته بچه‎دار شود ولی این‎را هم نمی‎دانسته که باید چه کار کرد تا بچه‎دار نشد: «کاریه که شده، تازه بعد اون، چند تا دیگه هم میان، مطمئنم.» او این‎ها را می‎گوید و در را می‎بندد. شوهرش دیگر اجازه نمی‎دهد بیشتر از این حرف بزند. او همین‎طور که دستش را گذاشته روی شکمش، می‎گوید: خداحافظ.

مائده و نگین و فرشته اما تنها نیستند؛ خیلی از هم‎سن و سال‎هایشان، حالا جای مدرسه، خانه شوهرشانند و به جای این‎که بچگی کنند، بچه‎داری می‎کنند.
سیما ، ۲۵ساله. ساکن روستایی در کرج، بعد از ازدواج در ۱۲سالگی، ۶ نوزادش را از دست داده، به دلیل هشت بار زایمان به افتادگی شدید رحم مبتلا است و حالا برای پیوند قلب کودک دوساله‎اش تلاش می‎کند.

آرزو، ۱۷ساله. ساکن شوش، هفته آینده زایمان می‎کند اما تا به‎حال هیچ خدماتی از خانه بهداشت نگرفته، حتی آمپول کزاز نزده و از کم‎خونی شدید رنج می‎برد.
فاطمه، ۲۰ساله. با وجود مشکل شدید دریچه قلبی باردار شده و باید در ۷ ماهگی سزارین شود. او تا چند‎ماه نمی‎دانسته که باردار شده و هیچ دسترسی به خدمات جلوگیری از بارداری نداشته است.
سمانه، ۲۵ساله. برای سومین‎بار حامله است و هر دفعه که باردار می‎شود دو تا از دندان‎هایش لق می‎شود و می‎افتد. حالا چهار دندان او افتاده و دو دندانش لق است.

۵۰ هزار ازدواج ثبت شده زیر ۱۵سال، چند هزار ازدواج ثبت نشده

چندی پیش بود که براساس آمار ۹ ماه اول سازمان ثبت احوال ایران سال ۹۲، اعلام شد بیش از پنج درصد زنانی که در این مدت ازدواج کرده‌اند کمتر از ۱۵ سال سن داشته‌اند یعنی ۳۰ هزار نفر.
حالا اما این سازمان، ویژه‌نامه تحلیلی‌ای را منتشر کرده که آمار ازدواج و طلاق در کل سال ۹۲ در آن آمده و براساس آن حدود ۵۰ هزار نفر از زنانی که در این سال ازدواج کرده‌اند، کمتر از ۱۵ سال و سن حدود ۲۵۰ هزار نفر از این زنان، بین ۱۵ تا ۱۹ سال بوده است. توزیع سنی ازدواج‌های ثبت شده سال ۹۲ نشان می‌دهد که ۱۲۹ هزار و ۷۸۰ رویداد ازدواج، بین مردان ۲۰ تا ۲۴ سال با زنان ۱۵ تا ۱۹ساله اتفاق افتاده است.

این‌ها اما آماری از این ازدواج‌هاست که ثبت شده و ازدواج‌های دختران و پسرانی را که زیر ۱۵ سال دارند و ازدواج می‌کنند اما ازدواجشان هیچ‌جا ثبت نمی‌شود در بر نمی‌گیرد. حالا تعداد زیادی از دخترانی مانند نگین و فرشته و مائده هستند که ازدواج می‌کنند اما هیچ تلاشی برای ثبت آن ندارند به یک دلیل؛ آنها شناسنامه ندارند. طراوت مظفریان، مدیر طرح مادرانه جمعیت امام علی درباره این ازدواج‌ها می‌گوید: «آنها ازدواج‌هایشان را ثبت نمی‌کنند چون بیشترشان شناسنامه ندارند چون ازدواج‌های پدر و مادرشان هم ثبت نشده است. آنها کودکان “بی” هستند؛ بی‌شناسنامه، بی‌غذا، بی‌کتاب. از طرف دیگر خانه‌های این بچه‌ها کوچک است مثلا دو در دو متر یا ۱۲ متر و به همین دلیل آنها از بچگی همه چیز را از نزدیک می‌بینند. روابط پدر و مادرهایشان و بقیه مسایل را؛ چون پدر و مادرهای آنها اکثرا معتادند و بدون مقدمه رابطه جنسی برقرار می‌کنند و بچه‌ها از نزدیک همه‌چیز را می‌بینند. بچه‌ها اوایلش خیلی می‌ترسند و این در روحیه‌شان خیلی اثر بدی می‌گذارد، بعدها اما کم‌کم می‌فهمند که این یک اتفاق دیگری است. به همین دلیل است که آنها زود به بلوغ جنسی می‌رسند. مثلا ما می‎بینیم که حرف‎هایی می‎زنند که آدم باورش نمی‎شود. از طرف دیگر در میان خانواده‎های این کودکان، فرهنگ تجاوز وجود دارد. تجاوز، اتفاقی است که ممکن است از ۵ سالگی برایشان بیفتد، بزرگترها به آنها تجاوز می‎کنند و با این موضوع آشنا هستند. این موارد هم فقط مربوط به کودکان محله‎های شوش و دروازه غار نیست؛ اطراف شهر ری خیلی از دختران در سن ۱۲سالگی ازدواج می‎کنند. مثلا موردی را داشته‎ایم که در ۱۴سالگی زایمان کرده‎اند.»

مظفریان از شرایط پزشکی زنان کوچکی می‎گوید که بعد از زایمان دچار مشکل می‎شوند: «رشد استخوان‎های لگن خاصره دختران نوجوان هنوز تکمیل و نهایی نشده است و تا ۱۸سالگی به بزرگترین اندازه خود نمی‎رسد. همین مساله در مادران کوچک باعث می‎شود تا جنین هم فضای کافی برای رشد نداشته باشد و اصولا نوزادان آنها بسیار کم‎وزن و کوچک متولد می‎شوند. در بسیاری از مواقع هم نمی‎توانند به‎طور طبیعی زایمان کنند و باید حتما تحت عمل سزارین قرار بگیرند. احتمال مرگ نوزادان متولد شده از مادران نوجوان بسیار بیشتر از مادران بالغ و بالای ۲۰ سال است».

او این‎ها را می‎گوید و محیا واحدی، مدیر خانه علم دروازه غار حرف‎هایش را ادامه می‎دهد: «این بچه‎ها می‎خواهند زودتر از این شرایط فرار کنند، خانواده‎ها هم از بچگی در گوش بچه‎ها می‎خوانند که باید ازدواج کنی. آنها هم فکر می‎کنند بهتر است ازدواج کنند تا درس بخوانند. ادبیاتشان جنسی است و بلوغ زودرس دارند. آنها مدرسه هم نمی‎روند، هیچ آینده‎ای برای آنها تعریف نشده. این بچه‎ها اکثرا دچار افسردگی می‎شوند. فقط هم دخترها نیستند؛ این فرهنگ برای پسرها هم وجود دارد. مثلا پیمان پسری ۱۳ساله است و می‎گوید خانواده‎اش به او می‎گویند تو دیگر خیلی داری بیکار می‎گردی و وقت زن گرفتن‎ات است. آنها به این بچه می‎گویند برو ازدواج کن.»
فرشته، سیما، آرزو و دوست‎هایشان، بی‎هویتند. بچه‎هایشان هم. پدر و مادرهایشان هم بی‎هویت بودند. آنها ۱۳ساله، ۴۰ساله می‎شوند؛ شکم‎هایشان از بچه پر و خالی می‎شود و این داستان ادامه دارد.